Korte berichten 2007

18 november 2007

Nigersaurus taqueti

Lang niet alle nieuwe dinosaurussen die worden gevonden krijgen media-aandacht in Nederland. Deze vondst wel! Nigersaurus een nieuwe dinosaurus? Als je de berichten mag geloven wel, maar paleontoloog Paul Sereno heeft deze dinosaurus al in 1999 een naam gegeven! Dus van een nieuwe dinosaurussoort kun je dan moeilijk spreken. Sereno heeft echter de naam om zeer lang te wachten met publicaties van zijn vondsten, maar dan maakt hij er wel een mediaspektakel van. National Geographic werd uitgekozen om de resultaten van de studie naar deze dinosaurus wereldkundig te maken en er werd meteen ook maar een skeletreconstructie gepresenteerd. Nu verder met de toch wel opmerkelijke Nigersaurus.

Zo'n vijftig jaar geleden werd in Marokko een sauropode dinosaurus gevonden die de naam Rebbachisaurus kreeg, de naamgever van de rebecchisauridae, een subgroep van de bekendere diplodosauridae. Sauropoden zijn vaak reusachtige plantenetende dinosaurussen met lange nekken en lange staarten. Door die lange nekken werd vroeger vaak gedacht dat zij net als giraffen de hoge bladeren van de bomen zouden kunnen eten. Onderzoek van de nekwervels van sauropoden bracht echter aan het licht dat zij hun nek helemaal niet zo hoog konden houden als werd aangenomen. Vooral de diplodociden, zoals op de afbeelding hielden hun nek gestrekt en graasden dus laag bij de grond, als een stofzuiger.

En hoewel dit hele grote dieren waren hadden ze in verhouding maar kleine schedels, en die worden dan ook vrijwel nooit gevonden bij een skelet. Van Nigersaurus is wel een vrijwel complete schedel gevonden. De schedel en trouwens de gehele presacrale wervelkolom bestaat uit zeer lichte, holle beenderen. Men was zelfs in staat om het binnenoor te reconstrueren waaruit men kon afleiden dat de bek van dit dier naar de grond gericht was. Een van de extreme aanpassingen voor het laag bij de grond grazen van deze sauropode. Er zijn aanwijzingen gevonden dat Nigersaurus een keratine bek heeft gehad, het materiaal waar nagels en bijvoorbeeld vogelbekken van zijn gemaakt. De schedel van Nigersaurus lijkt op geen enkele andere dinosaurus, met de tanden voorin de bek gesitueerd. Met CT-scans en behulp van de computer werd de gehele tandenbatterij gereconstrueerd. Op enkele plekken zaten de tanden wel 10 lagen diep in de kaak, waarmee het totale aantal tanden, actieve en wisseltanden, op wel 500 tanden uitkomt! Uitgerekend is dat Nigersaurus elke maand een nieuwe tand kreeg. Er kon ook een afdruk van de hersenholte gemaakt worden, en het blijkt dat Nigersaurus kleine olfactory bulbs heeft gehad. Deze olfactory bulbs verwerken de geurindrukken en hoewel Nigersaurus redelijk grote neusgaten heeft gehad lijkt het er op dat reuk geen rol van betekenis heeft gespeeld.

©PLoS_ONE ©PLoS_ONE

Nigersaurus was een redelijk kleine sauropode met een lengte van zo'n negen meter. De positie van de schedel wijst er op dat het laag bij de grond etende dieren zijn geweest. De maximale hoogte die bereikt kon worden door Diplodocus en Apatosaurus wordt geschat op respectievelijk zo'n vier en zes meter hoogte. Voor Nigersaurus met zijn kleinere nek was dat lager. De normale graaspositie zal van bodemhoogte tot op een meter hoogte zijn geweest. Je kunt deze sauropoden dan ook vergelijken met hedentendaagse grazende zoogdieren. Het voedsel zal dan niet uit gras hebben bestaan, dat was er nog niet in het Mesozoïcum, maar uit varens, paardestaarten en andere niet-peulzaadachtigen.

9 september 2007

Mahakala omnogovae

Een basale dromaeosauride dinosaurus uit Mongolië, is beschreven in het wetenschappelijk tijdschrift 'Science'.
Er bestaat niet veel fossiel bewijs ten aanzien van de gedaantewisseling van dinosaurussen die behoren tot de groep die naar vogels leiden. Deze nieuwe ontdekking laat de basale vorm van divergentie bij dromaeosauride dinosaurussen zien. De kleine lichaamsgrootte en de fylogenetische positie van deze dinosaurus wijzen op een trend naar extreme verkleining die ancestraal is voor Paraves, de groep die Avialae, Troodontidae en Dromaeosauridae omvat, en nog voor het punt waar de fylogenetisch veronderstelde evolutie van het vliegen sterk wordt ondersteund. In contrast met de blijvend kleine lichaamsbouw van de Avialae in het Krijt, laten de twee groepen dinosaurussen die het nauwst verwant zijn met vogels, Troodontidae en Dromaeosauridae, 4 onafhanklelijke gebeurtenissen van gigantisme zien waarbij in sommige groepen zelfs een vergroting met een factor 3 te zien is.

Classificatie
Theropda
Maniraptora
Dromaeosauridae
Mahakala omnogovae
Etymologie
'Mahakala' komt uit het sanskriet, en is een van de acht goden uit het tibetaans boedhissme
Holotype
Specimen number IGM (Mongolian Institute of Geology, Ulanbaatar) 100/1033, een gedeeltelijke schedel en postcraniaal materiaal
Plaats en Tijd
The Tugrugyin Member of the Djadokhta Formation (Campanian), Tugrugyin Shireh, Ömnögov, Mongolié

Met een lengte van 70 centimeter is Mahakale in de grootte van Archeopteryx, Caudipteryx en Mei long. Dit specimen is een volwassen of bijna volwassen exemplaar gezien de vergroeiing van bepaalde beenderen.

© Science: Science 317, 1378 (2007);

24 juni 2007

Gigantoraptor erlianensis

Lang werd aangenomen dat hoe vogelachtiger de dinosaurussen werden des te kleiner ze ook werden. Vondsten leken deze zienswijze ook te staven. Kijk maar naar Velociraptor, niet zo groot. Nog vogelachtiger is dan bijvoorbeeld Sinornithosaurus, weer kleiner of bijvoorbeeld Microraptor (alweer kleiner).
Nu is er in China een vogelachtige dinosaurus gevonden die ontzettend groot is! Vandaar de naam Gigantoraptor. Deze dinosaurus stamt uit het Late Krijt en moet een gewicht hebben gehad van zo'n 1400 Kilo! Maar fylogenetische analyses laten duidelijk zien dat Gigantoraptor een oviraptorosauride dinosaurus is. Dus verwant aan bijvoorbeeld Oviraptor en Caudipteryx. Een groep zeer vogelachtige dinosaurussen, zo is er een dinosaurus uit deze groep gevonden die eieren aan het uitbroeden was (Citipati) en de hierboven genoemde met veren bedekte Caudipteryx.

Classificatie
Theropda
Oviraptorosauria
Gigantoraptor erlianensis gen. et sp. nov.
Etymologie
De naam Gigantoraptor maakt duidelijk dat het een gigantisch grote vogelachtige dinosaurus is en erlianenses geeft de streek weer waar de fossielen gevonden zijn: Erlians bassin, Iren Dabasu Formation of Nei Mongol, China.
Holotype
LH v0011
een incompleet skelet, de volgende beenderen zijn gevonden:
Onderkaak, verscheidene presacrale vertebra, de meeste staartwervels, bijna geheel rechter schouderblad, het grootste deel van de armen, gedeeltelijk ilium, en bijna gehele pubis en achterpoten.
Plaats en Tijd
Saihangaobi, Sunitezuoqi, Nei Mongol Autonomous Region. Iren Dabasu Formation, Senonian, Late Krijt

Het wordt geschat dat Gigantoraptor zo'n 8 meter lang was en 3,50 meter hoog bij de heup. Een gewicht van ongeveer 1400 kilo heeft gehad en dat deze dinosaurus niet helemaal volgroeid is geweest!

©Nature

26 maart 2007

Oryctodromeus, een dinosaurus onder de grond

In de Verenigde Staten van Amerika zijn de overblijfselen gevonden van een holbewonende dinosaurus. Dit is, volgens de onderzoekers, het eerste bewijs van ondergrondse bewoning en van nestzorg bij dinosaurussen. Dit omdat samen met een volwassen exemplaar ook twee jonge dieren zijn gevonden. De dinosaurus in kwestie behoort tot de hypsilophonten, kleine ornithischische (plantenetende) dinosaurussen. Ze werden gevonden in de achterste kamer van een gangenstelsel onder de grond, en dit kan een adaptatie zijn voor het grootbrengen van jongen in een kouder klimaat zoals bij de poolstreken. Hoewel Hypsilophodontidae tegenwoordig niet meer als één groep wordt zien, en de leden ervan meer bij de Euornithopoda worden gerekend is een naast familielid bijvoorbeeld Leaellynasaura die binnen de poolcircel heeft geleefd.

Hoewel de verschillende dinosaurusgroepen een zeer lange levensduur hebben gehad, zo'n 165 miljoen jaar tegen bijvoorbeeld 5 a 6 miljoen jaar voor de mens, zijn ze voornamelijk landbewonende dieren gebleven. Dit in tegenstelling tot de zoogdieren bijvoorbeeld. Zelfs de mogelijkheid van de voorlopers van vogels, kleine dromaeosauride dinosaurussen, om in bomen te klimmen wordt door velen als controversieel gezien. En hoewel voor sommige dinosaurussen een gravende levenswijze werd verondersteld, zoals bij Mononykus en Heterodontosaurus, en er bewijs is voor het maken van nesten van Troodon en sauropode titanosauriërs waar graafwerk aan te pas is gekomen is er van holbewoning geen sprake.

Classificatie
Ornithischia
Ornithopoda
Euornithopoda
Oryctodromeus cubicularis

Etymologie
Orycto en dromeus komen uit het Grieks en betekent "gravende renner" en cubicularis slaat op het bewonen van een hol

holotype
Mor 1636a; samengegroeide premaxilla; achterste deel van de schedel; drie nekwervels, zes rugwervels, 23 staartwervels; drie ribben, samengegroeide schouderbeenderen, opperarmbeen, spaakbeen en ellepijp, scheenbeen en middenvoetsbeentje IV
Paratype
Mor 1636b; gevonden in associatie met de holotype en vertegenwoordigt twee juveniele dinosaurussen van 55 tot 65% lengte ten opzichte van het volwassen dier.
Plaats en Tijd
De gevonden fossielen stammen uit het bovenste deel van het Midden-Krijt, en zijn gevonden in de Blackleave formatie, Beaverhead CO., Montana, USA.

23 maart 2007

Sinocalliopteryx gigas

In de Yixian formatie van west Liaoning (China) is een compleet skelet gevonden van een dinosaurus uit de groep Compsognathidae. Het is een ,voor die groep, grote dinosaurus van ongeveer 2.37 meter lang en er zijn veerafdrukken bewaard gebleven van over zijn hele lichaam. Opmerkelijk is ook de vondst van een onderbeen van een dromaeosauride dinosaurus in de streek waar de maag van deze dinosaurus moet hebben gezeten. Volgens de onderzoekers heeft deze dinosaurus dus op dromaeosauriërs gejaagd. Maar daar is nog niet iedereen het over eens. Het zou best kunnen want de dromaeosauriërs uit die streek waren kleine tot een meter lange dieren en dus geen probleem voor een 2.37 meter lange dinosaurus. Alleen is het moeilijk vast te stellen of Sinocalliopteryx op dromaeosauriërs heeft gejaagd of dat deze al dood was en een makkelijk hapje vormde voor hem. Ook kan het natuurlijk nog zo zijn dat de resten bij toeval bij elkaar gefossiliseerd zijn.

Compsognathidae vormen een vrij basale groep uit de Coelurosauria, en Compsognathus is er de naamgever van, maar ook bijvoorbeeld de recentelijk gevonden Juravenator (geen veerafdrukken)behoort hierin en Sinosauropteryx (wel veerafdrukken). Algemeen wordt aangenomen dat in deze groep de kenmerken van met protoveren uitgeruste dieren zijn ontstaan maar Juravenator wijst op een wat complexere evolutie.

Sinocalliopteryx is een 'gigantische' compsognathide dinosaurus met goed ontwikkelde veren over zijn lichaam. Op Dilong en Beipiaosaurus na zijn alle gevonden theropode dinosaurussen uit de Jehol biota niet groter dan 1 meter, dus is deze Sinocalliopteryx behoorlijk groot te noemen. Ook in verhouding tot andere compsognathiërs uit andere streken is dit een groot exemplaar, zo is Sinocalliopteryx twee maal zo groot als Compsognathus, Juravenator en Sinosauropteryx.

Classificatie
Theropoda
Tetanurae
Coelurosauria
Compsognatidae
Sinocalliopteryx gigas

Etymologie
Sino is een oude benaming voor China
Callio is Grieks voor "mooi"
Pteryx is veer
Gigas betekent groot

Holotype
JMP-V-05-8-01
Een vrijwel compleet skelet met veerafdrukken over het gehele lichaam (overigens maar op een zijde van de gespleten steen te zien)

8 maart 2007

Hadden dinosauriërs al een kleiner vogelachtig Genoom?

Het is al langer bekend dat vogels een kleiner Genoom hebben dan bijvoorbeeld zoogdieren of reptielen. Het werd dan ook aangenomen dat dit in verband stond met het vliegen van vogels. Niet dat het qua gewicht wat uitmaakt natuurlijk want Genoomen zijn slierten DNA die in de celkernen zitten. Alle genen van een organisme, plant of dier, tezamen wordt het Genoom genoemd. Bij de mens bestaat het Genoom uit zo'n 25.000 genen. Het voordeel van een kleiner Genoom bij vogels, ligt in de energieconsumptie en doorgifte. De cellen kunnen meer voedingsstoffen doorgeven en ook sneller en omdat ze kleiner kunnen zijn. Ze hoeven geen lange DNA slierten te herbergen. Algemeen werd aangenomen dat dit kleiner Genoom bij vogels is ontstaan na de ontwikkeling van het vliegen bij de in principe "moderne" vogels van zo'n 110 miljoen jaar geleden.

Maar wat was er nu eerder? Het vliegen of het kleiner Genoom?
Om hier achter te komen heeft Chris Organ ,van de Harvard University in Cambridge, de grootte van het Genoom van dinosaurussen geschat. DNA en dus ook het Genoom fossiliseren niet en het verdwijnt binnen afzienbare tijd uit de fossiele beenderen. Maar via een omweg heeft hij toch kunnen achterhalen hoe groot het Genoom geweest moet zijn.
Ze deden dat door naar de grootte van de cellen te kijken! Eerst onderzochten hij en zijn team de relatie tussen de celgrootte en het Genoom bij 26 nog levende diersoorten van vissen tot vogels. Daarna werden bij 31 soorten dinosaurussen kleine dwarsdoorsneden van de beenderen genomen en gemeten hoe groot de pockets waren waar de cellen in moeten hebben gezeten. Nu konden zij de afmetingen van de afzonderlijke beendercellen schatten en dus ook de lengte van het Genoom.

Het blijkt nu dat het Genoom drastisch kleiner werd in de dinosaurussen die tot de Saurischia behoren en wel 60 miljoen jaar voordat de eerste vogels verschenen. Het is moeilijk aan te geven wanneer het kleiner worden van het Genoom nu echt begon maar aangenomen wordt dat het ongeveer 230 tot 250 miljoen jaar geleden is geweest. Nu zijn er van die beginperiode niet zo heel veel fossielen, en ze zijn ook niet allemaal doormidden gezaagd maar de conclusie is redelijk sterk onderbouwd.
Het lijkt er op dat vliegende vogels veel van de repeterende strengen DNA overboord hebben gegooid en ook ongecodeerde DNA (waarvan de betekenis nog niet helemaal duidelijk is) uit het Genoom hebben verwijderd.

Er zijn duidelijk verschillen aan te geven in de twee hoofdgroepen onder de dinosaurussen, de Saurischia en de Ornithischia. Zo zijn het Genoom van theropoden zoals Velociraptor en Tyrannosaurus veel kleiner (in de orde van moderne vogels) dan die van de Ornithischische dinosaurussen zoals Triceratops en Stegosaurus.

Veel kenmerken waarvan vroeger gedacht werden dat zij pas zijn ontstaan bij vogels blijken nu al bij de voorouders van vogels te zijn gevormd zoals veren, longsysteem, nestelen en ouderzorg.

25 februari 2007

Dino's op groot scherm in het Omniversum

Vanaf 23 maart dino's op groot scherm in het Omniversum!
De film Dinosaurs Alive laat zien dat wetenschap ook een avontuurlijk karakter heeft. De film volgt oude en jonge prominente paleontologen van het American Museum of Natural History uit New York. De paleontologen zoeken overal ter wereld naar overblijfselen van dinosaurussen. Tijdens hun reizen naar Mongolië (Gobi Woestijn) en New Mexico stuitten zij op een van de grootste vondsten in de geschiedenis: de oudste dinosaurus die ooit in Amerika gevonden is!
Dinosaurs Alive vertelt hoe nieuwe inzichten soms zijn opgebouwd uit eerdere ontdekkingen en hoe elke nieuwe generatie paleontologen verder borduurt op het werk van hun voorgangers. Zo zijn de theorieën over het gedrag, anatomie, fysiologie, evolutie en het uitsterven van dinosaurussen telkens bijgesteld.
Bij elke wending in het verhaal komen dinosaurussen letterlijk op het scherm tot leven. Dit visuele spektakel wordt nog eens versterkt door ook het landschap uit de Trias en Krijt tijdperken na te bootsen. In die tijd heersten de dinosaurussen op aarde. En nu heersen zij in Omniversum!
Deze film is geschikt voor kinderen vanaf 6 jaar.
De film zal minimaal zes maanden te zien zijn.
Premièredatum: 23 april 2007.

5 januari 2007

Brachiosaurusskelet naar Nederland

Jurassic Leeuwarden!
Uniek, een Brachiosaurusskelet in het natuurleukste museum van Fryslân.

Het Natuurmuseum Fryslân heeft een uniek project binnengehaald. De tentoonstelling 'Van Steen en Been' pronkt al met skeletten van een Stegosaurus en een Deinonychus en vele andere fossielen uit prehistorische tijden. Maar in januari 2007 zal het museum onderdak bieden aan een heuse gigant! Het reusachtige skelet van een Brachiosaurus zal tijdelijk het atrium van het museum helemaal vullen. Het Natuurmuseum is bijzonder ingenomen met de komst. Het is voor het eerst in de geschiedenis van de aarde dat er een Brachiosaurus in Fryslân te zien zal zijn en het is niet te verwachten dat er gauw weer een in Leeuwarden zal opduiken.

De wereld van de dino's
Brachiosauriërs leefden in het late Juratijdperk, zo'n 155 tot 145 miljoen jaar geleden. Brachiosaurus betekent 'arm-hagedis', wat betrekking heeft op de grote voorpoten. Deze zijn aanzienlijk groter dan de achterpoten, en met zijn lange nek kon hij daardoor waarschijnlijk makkelijk hoog groeiende vegetatie eten. Dit reptiel leefde in Noord-Amerika en Noord- en Oost-Afrika, maar er zijn ook skeletdelen in Portugal aangetroffen. De Brachiosaurus is één van de grootste wezens die hebben rondgelopen op aarde. Met afmetingen van zo'n 23 meter lang en 13 meter hoog en een gewicht dat kon oplopen tot circa 80 ton (net zoveel als twaalf mannetjesolifanten!) mag de Brachiosaurus met recht een gigant genoemd worden.
De Brachiosaurus was niet de enige herbivoor in zijn tijd, ook de Stegosaurus, de Apatosaurus en de Diplodocus leefden in hetzelfde tijdperk. Van mogelijke aanvallers hadden Brachiosauriërs niet veel te vrezen. Hun enorme afmetingen en de gewoonte om in kuddes te leven, maakten hen een moeilijke prooi voor zelfs de grootste vleesetende tijdgenoten zoals de Allosaurus, Ceratosaurus en Torvosaurus.

De replica
Aart Walen is de maker van dit Brachiosaurusskelet. Hij heeft ook de Stegosaurus en de Deinonychus in de tentoonstelling Van Steen en Been geleverd. Walen is in Europa de autoriteit op dit gebied. Zijn bedrijf Creatures & Features in Doornenburg heeft alle vele replica's geproduceerd die overal ter wereld te zien zijn. De bouw begint in de tweede week van januari en zal naar verwachting zo'n twee weken in beslag nemen. Het skelet stond tot voor kort opgesteld in Portugal en zal na de reconstructie in het Natuurmuseum een definitieve plek krijgen in het Oertijdmuseum in Boxtel.
Echt skelet
In het Museum für Naturkunde te Berlijn staat een skelet opgebouwd uit losse botten uit een hele verzameling fossielen die Duitse onderzoekers in het begin van de twintigste eeuw in het huidige Tanzania (toen Duits Oost-Afrika) boven de grond hebben gehaald. Het is het grootste echte dinosauriërskelet ter wereld dat tentoongesteld is, zo'n 12 meter hoog, maar is dus samengesteld uit de beenderen van verschillende individuen. Daarbij bestaat een belangrijk gedeelte van de individuele botten uit gipsafgietsels

Activiteiten
Voor het publiek is het mogelijk om de bouwwerkzaamheden in het museum te volgen. Wanneer het skelet met alle vier de benen op de grond staat, ruim een week na aanvang van de bouw, zullen er allerlei activiteiten plaatsvinden. Zo kan er naast de kop van de dinosaurus geposeerd worden voor een exclusieve foto, is er voor de 'kunstenaars' onder de jeugdige bezoekers de mogelijkheid om eigen fossielen van gips te gieten of een kleurplaat in te kleuren. Verder is er een Kijk-en-Doe tocht rondom de Brachiosaurus uitgezet. En er is natuurlijk veel informatie, voor jong en oud waarmee de oeroude, wondere wereld van de Brachiosaurus tot leven komt.
Op de website van het museum (Natuurmuseum Fryslan). is een puzzeltekening te downloaden. Goede oplossingen worden, bij inlevering in het museum, beloond met een kleine verrassing!
Het Brachiosaurusskelet zal samen met de tentoonstelling 'Van Steen en Been' tot 4 februari 2007 te bewonderen zijn in het Natuurmuseum Fryslân.

De openingstijden van het Natuurmuseum Fryslân zijn dinsdag t/m zondag van 11 - 17 uur.